er zingt een iets
daar
op de bodem van mijn pijn,
een iets zonder geweten of belang.
toeval of gegeven?
geluk of lot?
zou ik hem ooit met mijn
verstaan, bloot en terecht,
kunnen afmeten?
ik hoor het, hoor je’t ook,
zo mooi maar zo difuus,
afwachtend,
onverwacht,
oh, wacht!
dat lied ken ik,
mijn oma nurrieerde het
altijd met kerst,
s’ochtend, toen de zon
verspreid was nog over de witte sneew…
de pijn doet pijn,
het bijt als kou,
zacht, diep, waanzinnig regelmatig,
maak alsjeblieft een pleister van dat lied
en plak het op mijn ziel…
ik zal je zoenen.
er is een iets in jou die doet me denken
aan jonge jaren, toen ik nog zoekend was
(ben ik nog steeds, maar dan nu anders),
op zoek naar beelden, klanken, woorden
en (niet als laatst) ook mensen…
op zoek was ik naar alles wat te grijpen was
op het gebied van tranen, passie, haat en ongeduld…
een antwoord, dacht ik toen, een antwoord moet ik vinden,
HET antwoord die alles oplost, in een wolk van vrede…
er is een iets in jou die doet me denken
aan deuren die voor altijd open blijven,
aan blauwe lucht,
aan rechte wandelpadden
en tulpen in een vaas…
er is een iets in jou die doet me denken
aan mezelf:
er is in jou de andere helft van mijn ziel…
ma simt uneori aici, in olanda, ca un chinez. ma simt, altfel spus, UN chinez. naiv si, uneori, stupid de credul. ar fi, dupa spusele multora, mai multe definitii posibile pentru “naiv”. pentru inceput: nu inseamna ca esti si prost daca esti naiv. asta cel putin intr-un fel de minim compendiu de popularizare a perceptelor moderne de etica. carevasazica, nu esti automat prost, prin definitie prostul fiind un creier incet, extrovert, cu o vaga intelegere asupra universului, dependent, incapabil de rationament supra-vegetativ, etc.
incercind sa aplic definitia de mai sus la cuvintul “naiv” simt o puternica tulburare neuronala cu finalizare in buricele degetelor, ceva imi displace profund (sa mai fi trait voltaire, m-ar fi inteles mai bine decit oricine altcineva).
chiar negind celelalte posibile definitii ale cuvintului “naiv”, ajunsa aici, mi-e clar: stiu acum ceea ce un naiv NU este si anume: un naiv nu este un prost.
pentru a merge mai departe: ca termenul “naiv” este direct legat de capacitatea fiecaruia de a crede si de a avea incredere, nu poate iarasi nega nimeni. putem oare afirma ca “un creier incet, extrovert, cu o vaga intelegere asupra universului, dependent, incapabil de rationament supra-vegetativ, etc.”, cu alte cuvinte un prost, este un credul? nu ar parea mai degraba adevarat ca un creier incet, dependent, etc. sa fie abscons, sceptic, fricos, ipocrit? sa putem oare spune ca ochii larg deschisi ai naivului, doi ochi prin care lasa sa i se vada sufletul, seamana intr-o cit de mica masura angosei incolore din privirea unui timpit?
nu poti parea naiv decit celor care nu sint astfel. si cei care nu sint deloc naivi, sint cei care au renuntat la legatura directa si nemijlocita cu sine in favoarea unui spectacol de behaviorism, ipocrizie si “eu nu sint ceea ce par, nu, nu, nu…”.
astfel ca, mai nou, spun cu mindrie ca eu de fapt sint un chinez. barbat, femeie, nu mai are importanta. in final, in fata adevarului, raminem doar noi: cei carora nu le este frica de el.
nu im fac bagajele cu citeva zile inainte de a pleca in vacanta pentru ca sint oricum gata intr-o ora…
nu maninc biologic pentru ca cred ca e un moft: altor 5 miliarde de oameni le lipsesc alimentele necesare zilnic, eu aleg sa maninc DOAR carne de vita, de vita fericita care s-a plimbat pe pajiste in “libertate” si a mincat iarba organica??? aici functioneaza mai multe argumente dar mi-e momentan lene sa le insir… si ma enerveaza subiectul de numa’ numa’…
nu beau ceai pentru ca nu imi place!
nu ma pup pe obraji cu oricine ma intilnesc ci numai cu mama, cu r., cu s. si cu inca 3-4 persoane care vor si ele sa ma pupe pe obraji… stupida cutuma asta cu pupatul…
(lista va fi apdatata pe masura ce ma luminez…)
Actualmente scena filosofiei este ocupata de pozitivisti, monisti fiind ei sau pluralisti. Heidegger a devenit, din borna existentiala un fel de palimpsest si tot ce nu se ocupa cu discutia in jurul cunoasterii, constiintei si creierului este numit pseudo-cercetare filosofica. Si totusi, uite ca tocmai din aceasta directie, a pozitivismului hardcore, s-a nascut un concept care pare sa fie singurul argument ontologic in favoarea metafizicii: the explanatory gap.
Faptul ca aceasta nisa argumentativa s-a conturat in timp atit de clar si ca este luata in considerare de mai toti filosofii preocupati de problema corp-minte (demonstrindu-i in acest fel existenta, nu in mod absolut ci in spatiul contemporan al dezbaterii filosofice), ne face sa credem ca exista totusi ceva mai mult decit lasa pozitivismul (in formele lui initiale si moderne) sa se inteleaga. Dreptul la speculatie, de care am fost in mod sistematic privati din antichitate, de la momentul in care Aristotel (sau altcineva?) a formulat termenul de inductie, ne este in sfirsit plenar restituit prin acceptarea generala a acestei gauri negre a cunoasterii stiintifice.
Ce cadou: nevoia noastra de speculatie nu mai este, multumita nisei epistemologice, o nevoie venita dinlauntrul nostru, ca o nevoie atavica de a recunoaste o putere transcendentala noua, atotstapinitoare si atotcunoscatoare, NU, aceasta nevoie isi dovedeste in final necesitatea independent de noi, de incapacitatea noastra explanatorie si de conglomeratul agnostic de frici si angoase cu care ne-a blestemat constiinta fara sa ne dea si adapostul hermeneutic accesoriu, prin care noi, fara sa trebuiasca sa intrebam sau sa formulam intrebari si teorii, sa putem sa acceptam, sa ordonam si sa ne putem adapta naturii…
Si astfel, aceasta explanatory gap isi gaseste sensul nu numai in neurologie ci in tot ceea ce traieste, respirind sau nu, in tot ceea ce in esenta este animat de acel ceva ce nu si-a gasit niciodata explicatia in notiuni si teorii pozitiviste, ci doar in speculatii metafizice.
Caci are dreptul la o explicatie metafizica – si pina la momentul cunosterii finale, sa-l numim momentul-theta, putem, fara a fi peiorativi, sa numim aceasta explicatie metafizica speculatie – are asadar dreptul la o explicatie metafizica orice fenomen care, dintr-un motiv sau altul, sfirseste, pe caile comune, in the explanatory gap. Sint, prin urmare posibile si chiar intemeiate o multitudine de metafizici, ciudate sau nu, fara ca vreun pozitivist, fie el cit de inversunat, sa aiba dreptul sa le infirme teoretic si nici macar sa le ignore. Pentru ca fiecare dintre ele se poate dovedi, in final, adevarata.
Trebuie sa recunosc, cu amuzament, ca cele spuse mai sus au inferente de toate nuantele, placute mie sau nu: holiste, moniste, crestine, ne-crestine, etc… Si intr-adevar, este, cred, pentru prima oara in istorie cind filosofia empiristilor recunoaste explicit, un spatiu in care s-ar putea afla dumnezeu (al meu, al tau, al oricaruia). Un spatiu de dimensiuni reduse, in cadrul sau in afara constiintei (nici asta nu este definit), un spatiu in care nu numai EU sau TU poti formula un adevar ci unde se afla UN adevar care ne defineste pe toti. Fragila dar incintatoare raza a sperantei…
Ramine de vazut cit ne va lua sa depasim acel moment-theta in spatele caruia prevad o civilizatie de o liniste fara precedent. Si mai ales cum vom sti sa ajungem acolo.
Vroeger, in mijn gouden jaren, had ik een vriend. Hij studeerde schilderkunst en hij was een amateurfilosoof. “Amateur” niet omdat zijn theorieen “amateuristisch” klonken, maar omdat hij professioneel was, een tekenaar, een full-time kunstenaar. Wij, samen met meerdere vrinden van ons, kunstenaars, architecten, schijvers (allemaal “aan het worden”), hadden af en toe, ongeprogrammeerd, vergaderingen. Toevallige ontmoetingen bij iemand thuis tijdens een gek feest, in de achtertuin of zo. Meestal s’nachts. Daar werd het speculatieve beest in ons los gemaakt en het was ongelofelijk wat je toen kon horen: soms boze declaraties over god, de regering of de toekomst, soms lange dytirambische gedichten van een van ons die wat meer alcohol had gedronken dan de anderen en, echt soms, een discussie tussen twee of drie personen waarvan mijn nieuwsgierigheid zo werd geprikkeld dat het bijna pijn deed. Het waren kleine wonderen, deze vergaderingen, in een tijd van opressie, armoede en angst.
Mijn vriend, de tekenaar (hij was altijd bezig met tekenen, hij maakte toen een reeks van 20-30 tekeningen van mijn gezicht in verschillende expressies: steeds een andere ik, gezien door steeds een andere spiegel, ik krijg nog steeds kippenvel als ik eraan terugdenk…), had toen een soort lievelingsuitspraak die hij gebruikte elke keer als het ging over mensen die filosofie (filosofische redeneringen) niet konden begrijpen, deze mensen waren dus meestal de vrouwen. Hij zei “One cannot LIKE a book or a philosopher or an idea. For the simple reason that a book, a philosopher or an idea is not a cake with cream that tastes good!”*… Een soort ultiem criterium van hoe je gedachten formuleert. Het was sarcastisch bedoeld en het werkte: sindsdien ben ik altijd op m’n hoede als ik een kwalitatieve opmerking moet of wil uiten over een boek, een filosoof of een idee. En het hielp…
Meer dan vaak moet ik aan zijn “gebakstheorie” terugdenken. Tegenwoordig zijn “ik vindt het lekker” of “ik vindt het leuk” DE manier om over serieuze dingen te praten. Natuurlijk komt het ook door het feit dat de media alleen dat aanbiedt dat als “lekker” of “leuk” beschouwd kan worden. Maar dit gaat toch een tikje te ver.
Gezien het feit dat de manier waarop wij woorden gebruiken ons vormt en ons uiteindelijk definieert, zou retoriek als vak terug moeten naar de schoolbanken. Stel je voor: groep 5 retoriek, een kort fragment uit shakespeare vertaald voor de kinderen, for brutus is an honorable man. Een les in mooi praten, in woorden zoeken die samen een betekenisvolle zin vormen. Met grappige boeken. En als het leuk is, willen ze het ook doen, steeds weer. En dan hebben sommige kinderen talent, en dan krijg je 16 jarige “retoren” en sommige kinderen vinden het niet fijn dat ze zich met woorden moeten bezighouden maar ze doen het toch. Het goede wat hieruit voortkomt is dat ze allemaal min of meer bewust worden van HOE je dingen moet zeggen. En hier komt de truc: als je kinderen gaat leren HOE ze de woorden moeten gebruiken, dan komt er ook een tijd (niet lang daarna) dat je de kinderen ook moet leren WAT ze met de woorden zouden moeten zeggen. Les in retoriek met een vleugje ethiek!
Het was ook in mijn gouden jaren dat ik over relativisme hoorde. Het woord zelf kwam met een hele wereld vol betekenissen. Wij hadden niet veel boeken, soms werden boeken op de typmachine gekopieerd en ze circuleerden van mens tot mens, ik had er maar één gezien, een boek van E.M. Cioran, Roemeense diaspora in Frankrijk, toen nog verboden om te lezen. Het grootste deel van mijn kennis was opgedaan tijdens deze donkere jaren door boeken die ik in de bibliotheek kon vinden en dat waren de klassieken of door gesprekken met mijn vrienden, door nachtelijke gesprekken van een groep mensen die op zoek waren naar de waarheid. Relativisme, als fragmentarisch concept, was triest. Dat wij uit de gezelligheid van het absolute moesten treden, een drama. Ik zocht boeken, ik vroeg om mij heen. Wie is Einstein? Leeft Wittgenstien nog? Popper? Een betere wereld? Welke wereld? Welke ik? Een zoektocht die meerdere jaren duurde en het is, helaas, niet vrolijk afgelopen.
Het werd mijn belangrijkste dichotomie: relatief – absoluut. Ik kon het overal op toepassen van de keuken tot het budoir, van de buurvrouw tot de president, (doe ik nog steeds!) ze waren allemaal mijn slachtoffers, mijn poppetjes. Ik speelde ermee als een kat die een muis wil opete. Ik deed mee aan het spelletje met als slachtoffer mezelf, ervan bewust dat buiten deze twee woorden er niets meer is. Binaire wezens, met één wens: een waarheid te vinden!
De mensen op straat met hun “lekker” en “leuk” hebben het bewezen: relativisme is overal toegepast, u kunt dit als absoluut beschouwen. En durf ‘t niet om het “subjectivisme” te noemen, het zou alles te simpel en goedkoop maken… Uiteindelijk, alleen als u me niet gelooft wordt alles relatief. Toch?
* ik gebruik engels omdat er in het nederlands twee woorden bestaan voor hetzelfde Engelse “like” – het “leuk” of “lekker” vinden – met verschillende toepassingen.
er was eens een wens
die gevallen was uit de
gebroken zak
van een wandelend meisje.
niet voorzichtig genoeg,
verloor ze haar wens,
op een ochtend,
tussen de marktstraat
en de kerk…
heel toevallig liep ik langs
tussen de marktstraat en de kerk…
het meisje verdween net
om de hoek.
(ik ruik haar nog:
lavendel, arrogantie en genoot…)
een agent rapte iets op
van de stoep en vroeg:
hoort dit bij u meneer?
is dit uw wens?
zijn ogen kijken me aan
vol moed en vol historische eer
van de 100 jaar alfabetisme in dit land…
eeeh, nee, ik heb er al een.
agent loopt weg
met een onbekende wens in zijn zak.
het meisje had pech:
haar wens komt niet meer uit.
wat betreft mezelf:
ik heb geen zakjes aan mijn jas.
daar sta ik: brutaal en ontevreden,
als een engel die de weg naar god kwijt is geraakt…
geen woorden om te spreken,
geen trommels om te slaan,
een blik,
dat ben ik,
twee ogen samen in de droge aarde,
stof, ongeduld, spijt, haat,
een hand die zwaait,
een zon die slaapt op mijn nu al te zwakke schouders…
ooit wist ik beter,
ooit was ik zelf de regenboog, krachtig en genoeg,
nu sta ik hier, zo bizar alleen,
wel ontevreden en brutaal, een engel,
verloren ziel, blind, stom en doof,
geen druppel meer van hoop…
twee ogen die ver nog kunnen kijken
maar absoluut niet meer kunnen zien…
eu sint.
banal… si totusi devenirea mea istorica.
un salt uimit din burta lumii, hranit cu oxigen si apa,
cu lauri si cu greata, la prinz si dimineata.
ce as fi vrut sa fiu nu mai exista.
ce-as fi putut, s-a dizolvat demult
in trebuiala mea marunta de femeie,
in pasul meu gigant de maduva ce stie dar sta…
nu, nu respira…
eu sint.
fara raport, nefatalistic, insipid.
singuratatea mea e nesfirsita,
a inceput chiar dinainte sa ma nasc,
cindva in luna mai, cu soare,
dureaza inca, e parazitul meu,
un soi de cauza continuta in efect.
asculta-ma cum nu strig sa cer impartasire,
sau demincare,
nu strig si-mi pare si-asta mult prea mult…
eu sint.
incetineala existentiala,
un pic de singe nematurizat.
ceea ce eu ii datorez lui ismail kadare nu este simpla recunostinta. nici multumiri complicate pentru varii binefaceri aduse de cartile lui intelectului meu. sau invers…
nu.
ceea ce eu ii datorez lui ismail kadare este usor inexprimabil. se intimpla de citeva ori per carte-scrisa-de-ismail-kadare-si-citita-de-mihaela-rusu: ma opresc, pun cartea jos, inchid ochii si ma scufund intr-o mare (fara crocodili) golita de cuvinte si semnificatii, in al carei volum doar eu subzist. subzist cu inversunare si exist cu naturalete. cel scufundat, incorporat, coplesit si imbatat de consistenta absoluta a fiecarui strop din marea aceasta de perfectiune sint eu. EU. potential singurul…
si astfel mi se demonstreaza ca ismail kadare si-a scris cartile, fara sa stie, pentru mine. pe toate.
